Главная > Uncategorized > Қонуни прокуратура

Қонуни прокуратура

Ба таваҷҷӯҳи Маҷлиси намояндагони Маҷлиси Олӣ

Чанде пеш дар бемористоне бистарӣ будам. Дар ҳуҷрае, ки ман қарор доштам, як нафар корманди мақомоти прокуратура низ табобат мегирифт. Азбаски дар беморхона вақти холӣ бисёр аст, кас мехоҳад барои рӯзро кӯр кардан ба ин ё он амале иштиғол варзад. Яке магнитофон гӯш мекарду дигаре қарта бозӣ мекард, саввумӣ ба мутолиаи маводи хондание машғул мешуд.
Ба он корманди прокуратура таваҷҷӯҳ додам, ки бештар Қонуни конститутсионии Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи мақомоти прокуратураи Ҷумҳурии Тоҷикистон»-ро мехонд ва посухаш ба суолам он буд, ки алъон роҳбарияти Прокуратураи генералӣ нав шудаасту тақозо дорад, ки ҳама бояд аз аттестатсия гузаранд, аз ин рӯ омодагӣ дидан зарур аст. Банда низ аз он сабаб, ки ҳуқуқшинос ҳастам, Қонуни конститутсионии мазкурро дар лаҳзаи холӣ аз дӯсти прокурорам гирифта, мутолиа кардам. Натиҷа он шуд, ки тасмим гирифтам эродҳои хешро доир ба нуқсҳое, ки дар Қонуни конститутсионии мазкур мавҷуданд, доир ба саҳву иштибоҳоте, ки дар он ҷой доранд, иброз дорам.
Нахуст дар бобати ибораи «Қонуни конститутсионии мазкур», ки 10 маротиба дар Қонуни конститутсионии Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи мақомоти прокуратураи Ҷумҳурии Тоҷикистон» зикр ёфтааст. Ибораи номбурда тарҷумаи ибораи русии «настоящий Конституционный закон» мебошад. Ба андешаи мо, «Қонуни конститутсионии мазкур», «Қонуни мазкур» ва ё «Кодекси мазкур» гуфтан чандон қобили қабул нест. Шояд мақомоти қонунгузор ва ашхосе, ки қонунро таҳия намудаанд, ба қисми шашуми моддаи 37 Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи санадҳои меъёрии ҳуқуқӣ» иттико бикунанд, ки дар он зикр ёфтааст: «Ба санади меъёрии ҳуқуқӣ ё худ ба қисми таркибии он дар ҳамин санади меъёрии ҳуқуқӣ танҳо бо истифодаи калимаҳои «мазкур» ва ё «ҳамин» истинод карда мешавад».
Вале манзури мо дигар аст. Мо вақте истилоҳ ва ё вожаеро истифода мекунем, бояд ба маънову мантиқи он аҳамият диҳем. Борҳо мушоҳида кардаам, ки дар қонунҳои солҳои пеш, алалхусус даврони Шӯравӣ қабулшуда дар ин маврид ибораҳои «ҳамин қонун» ва ё «ҳамин Кодекс» навишта шудаанд. Имрӯз бошад, мо ба чунин нозукиҳо таваҷҷӯҳ зоҳир намекунем, умқан назар намеафканем. Биёед ба маънои луғавии калимаи «мазкур» рӯ меоварем. Дар Фарҳанги тафсирии забони тоҷикӣ (с. 2008, ҷилди 1, саҳифаи 742) калимаи «мазкур» ба маънои зикршуда, гуфташуда (пеш аз ин), номбаршуда (дар боло) шарҳу эзоҳ шудааст. Аз ин бармеояд, ки ибораи «Қонуни мазкур» ва ё «Кодекси мазкур»-ро дар мақола, маърӯза, қарор ва ё ягон санади дигар дар мавриде, ки баъди як маротиба дар шакли пурра навиштан номи қонун боз такрор меёбад, зикр намудан ҷоиз аст. Вале дар дохили матни ҳамон Қонун ва ё Кодекс «Қонуни мазкур» ва ё «Кодекси мазкур» гуфтан дар ягон чорчӯбаи мантиқ намеғунҷад. Чӣ хел матни худи ҳамон Қонун ва ё Кодекс ҷараён дораду мо Қонун ва ё Кодекси дар боло номбаршуда ё худ пеш аз ин зикршуда навиштанро ҷоиз мешуморем. Ку мантиқ?!
Бар тақвияти ин гуфтаҳо муқаддимаи Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистонро, ки дар он омадааст: «Мо, халқи Тоҷикистон, … ҳамин Конститутсияро қабул ва эълон менамоем» ва ё муқаддимаи Эъломияи умумии ҳуқуқи башарро, ки мафҳуми «ин Эъломияи умумии ҳуқуқи башар»-ро корбаст кардааст, метавон ба ҳайси далел манзур сохт. Аз ин рӯ, дар қонунҳо низ бояд шакли «ҳамин Қонуни конститутсионӣ», «ҳамин Қонун», «ҳамин Кодекс», «ин Қонуни конститутсионӣ», «ин Қонун», «ин Кодекс» истифода гарданд.
Дар сархати дуюми қисми якуми моддаи 5 Қонуни конститутсионии мазкур «назорат ба риояи ҳуқуқу озодиҳои инсон ва шаҳрванд, ки ҳамчун арзиши олӣ эътироф гардидаанд, аз тарафи ҳамаи сохторҳо ва шахсони мансабдоре, ки дар сархати якуми ин модда зикр шудаанд» ҳамчун яке аз самтҳои асосии фаъолияти мақомоти прокуратура эътироф шудааст. Дар ин сархат он нукта, ки ҳуқуқу озодиҳои инсон ва шаҳрванд арзиши олӣ эътироф гардидаанд, маънӣ аз моддаи 5 Конститутсияи Тоҷикистон бардошта шуда, бемавқеъ баён гаштааст, зеро аз мантиқи модда чунин фаҳмида мешавад, ки гап сари самтҳои асосии фаъолияти прокуратура рафта истодааст ва ба шарҳу тавзеҳи он, ки ҳуқуқу озодиҳои инсон ва шаҳрванд арзиши олӣ мебошанд, ҳеҷ зарурате нест.
Хеле хуб мешуд, агар дар Қонуни конститутсионии мазкур мо ба ҷойи калимаҳои «назорат ба …», «назорат аз рӯи …» калимаи «назорати»-ро истифода мебурдем. Ин ҷиҳатро бо моддаи 93 Конститутсияи Тоҷикистон метавон қувват бахшид, ки дар он омадааст: «Назорати риояи дақиқ ва иҷрои якхелаи қонунҳоро дар қаламрави Тоҷикистон Прокурори генералӣ ва прокурорҳои тобеи он дар доираи ваколати худ татбиқ менамоянд».
Банда ибораи «ҳайати мушовара»-ро, ки дар моддаи 22 Қонуни конститутсионии мазкур ба сифати мақоми машваратии мақомоти прокуратура шинохта шудааст, қабул надорам. Он муодили калимаи русии «коллегия» буда, тарҷумаи он беҳунарона сурат гирифтааст.
Ба андешаи мо, калимаи «коллегия» бигзор моли дигар забон аст, вале хеле шинаму зебо мебошад ва чун калимаи иқтибосӣ метавон мавриди истифода қарор дод. Зарурате нест, ки мо зӯрану иҷборан вожаеро, ки на тор дораду на пуд, эҷод созем. Дар гуфтугӯи кормандони мақомоти давлатӣ калимаи «коллегия»хеле зиёд садо медиҳад. Назари мо ба ҳар як чиз бояд воқеъбинона бошад. Чун он калима мустаъмал аст ва вирди забонҳост, мо бояд қабул дорем ва корбаст кунем.
Зиёда аз ин, қоидаи маъмули вожасозӣ вуҷуд дорад, ки он ҳар қадар кӯтоҳу мӯъҷаз бошад, ҳамон қадар ба табъ мувофиқ ва талаффузаш осон аст. Аз ин ҷиҳат, калимаи коллегия авлавият дорад. Бар замми ин, дар сурате ки дар моддаҳои 9, 39, 42 Қонуни конститутсионии мазбур таъбирҳои «мақомоти коллегиалӣ» ва «коллегияи судӣ»-ро истифода бурдаанд, магар аз калимаи «коллегия» иҷтиноб варзидан маъние дорад?
Боз рӯ меоварем ба матни Қонуни конститутсионии мазкур, ки дар истифодаи калимаи коллегия чӣ хатоҳо рӯи кор омадаанд. Чунончи, дар матни русии моддаҳои 19, 22, 59 калимаҳои русии «персональный состав коллегии», «состав коллегии» бо забони тоҷикӣ мувофиқан «ҳайати шахсии мушовара», «ҳайати шахсии мушовара» тарҷума шудаанд. Чӣ хеле ки маълум аст, калимаи русии «состав» бо тоҷикӣ «ҳайат» мебошад ва дар ин ҷо қонунгузор барои он ки калимаҳои «ҳайати ҳайати мушовара», яъне калимаи «ҳайати»-ро ду маротиба пайи ҳам наоварад, яке аз онро фурӯгузошт кардааст, ки дар натиҷа чунин хулоса бароварда мешавад, ки ба вожаи «коллегия» истилоҳи «мушовара» мусовӣ дониста шудааст. Пас, куҷост мантиқ?
Дар номи моддаи 28 Қонуни конститутсионӣ «Амри прокурор» навишта шуда, дар матни моддаи мазкур ибораи «амри хаттӣ» сабт шудааст. Суоле ба миён меояд, ки магар ҳамчун санади таассури прокурорӣ оё амри шифоҳии прокурор низ вуҷуд дорад? Агар мавҷуд набошад, пас чӣ зарурате ба он, ки амри хаттӣ гӯем? Магар дигар намуди чораҳои таъсиррасонии прокурорӣ — пешниҳод, эътироз, қарор дар шакли хаттӣ ироа намегарданд? Аз ин рӯ, калимаи «хаттӣ»-ро хориҷ кардан ба мақсад мувофиқтар аст.
Дар моддаи 30 Қонуни конститутсионии мазбур «кофтукови далелҳо оид ба парвандаи ҷиноятӣ» чун яке аз матолиби назорати прокурорӣ ба иҷрои қонунҳо аз тарафи мақомоте, ки фаъолияти оперативӣ-ҷустуҷӯӣ, таҳқиқу тафтиши пешакиро ба амал мебароранд, шинохта шудааст. Агар ба матни русии қонун назар афканем, чунин бармеояд, ки калимаи «выявление» ба тоҷикӣ «кофтуков» тарҷума шудааст, ҳол он ки, бояд «ошкорсозӣ» мебуд. Гузашта аз ин, ҳам аз нигоҳи мантиқ ва ҳам аз нигоҳи ҳуқуқӣ ин ду мафҳуми зикршуда байни ҳам тафовут доранд. «Кофтуков» як навъ ҳаракати тафтишотӣ мебошад ва далелҳо оид ба парвандаҳои ҷиноятӣ бошанд, танҳо бо ҳамин тариқ ҷамъ оварда нашуда, бо баёноти ашхоси марбута, хулосаи коршиносон, дарёфти далелҳои шайъӣ, протоколҳои ҳаракатҳои тафтишотӣ ва соири ҳуҷҷатҳо ошкор сохта ва ё муқаррар карда мешаванд. Аз ин хотир, «ошкорсозии далелҳо оид ба парвандаи ҷиноятӣ» гуфтан дуруст ва мақбултар аст.
Мақоми мурофиавии прокурор, ки моддаи 37 Қонуни конститутсионии фавқуззикр ишора ба он мекунад, тааҷҷубовар аст. Бо қабули Кодекси нави мурофиавии граждании Ҷумҳурии Тоҷикистон мавқеи прокурор коҳиш ёфта, ҳуқуқҳои прокурор то андозае маҳдуд карда шудаанд. Имрӯз агар прокурор ва муовини ӯ вобаста ба парвандаҳои ҷиноятӣ, сарфи назар аз иштирокашон дар баррасии парванда дар суди зинаи якум, ҳуқуқи эътироз кардан дошта бошанд ҳам, вале дар иртиботи парвандаҳои гражданӣ ва иқтисодӣ ин ҳуқуқро аз даст додаанд. Суоли матраҳ ин аст, ки чаро қонуни мурофиавии гражданӣ аз ҷиҳати шакл ва мазмун мутағаййир шуда, дар фазои қонунгузорӣ халое эҷод гаштааст?
Қобили зикр аст, ки ҳам парвандаҳои ҷиноятӣ ва ҳам парвандаҳои гражданӣ ё иқтисодӣ дар мурофиаи судӣ баррасӣ карда мешаванд. Агар дар моҳиятан баррасӣ кардани парвандаҳои ҷиноятӣ масъалаи гунаҳгории шахси содиркардаи ҷиноят дида баромада шавад, ҳангоми баррасии парвандаҳои гражданӣ ва иқтисодӣ асосан баҳсҳо ва дигар масъалаҳое, ки ба муносибатҳои гражданию иқтисодӣ дахл доранд, арзёбӣ мегарданд. Аз муқаррароти меъёрҳои қонун бармеояд, ки прокурор дар ҳар яке аз мурофиаҳои судӣ ҳамчун тараф иштирок мекунад. Вале гап сари он аст, ки прокурор ҳамчун тараф на даъвогар асту на ҷавобгар. ӯ дар мурофиаи ҷиноятӣ айби дар мавриди гунаҳгории инсон барои содиркунии ҷиноят эълоншударо тақвият дода, дар мурофиаи гражданӣ ва ё иқтисодӣ перомуни масоили мабҳас дар чаҳорчӯбаи қонун хулосаи хешро иброз медорад, ё худ дар сурати пешниҳоди даъво ба манфиати давлат, ҷомеа ва шаҳрванд, аз он пуштибонӣ мекунад ва ё даст мекашад.
Кас дар ҳайрат мемонад, ки қонунгузор ба кадом хотир мавқеи прокурор ва муовини ӯро дар мавриди баррасии парвандаҳои гражданӣ сарфи назар кардааст. Тасаввур кунед, ки ёрдамчии прокурори дар баррасии парванда иштироккунанда ҳақ дорад ба ҳалномаи суд эътироз намояду вале прокурор ва муовини прокурор, ки ёрдамчии прокурор дар тобеияти онҳо қарор дорад, ин гуна ҳуқуқ надоранд. Ва ин ҳам дар он суратест, ки моддаи 93 Конститутсияи Тоҷикистон назорати риояи дақиқ ва иҷрои якхелаи қонунҳоро бевосита бар дӯши прокурор гузоштааст. Агар жарфтар назар афканем, прокурор ҳақ дорад иҷро ва риояи қонунро назорат барад, вале ҳақ надорад ба ҳалномаи суд, ки ӯ дар баррасии парванда иштирок накардааст, барои ғайриқонунӣ буданаш эътироз бикунад (манзур прокурор ва муовини прокурори шаҳру ноҳияҳост,- У.О.). Ҳол он ки, ҳалномаи суд дар сатҳи қонун қарор надошта, танҳо ва танҳо дар доираи муқаррароти қонун бояд бароварда шавад. Аз ин ҷо ба хулосае омадан мумкин аст, ки муқаррароти Кодекси мурофиавии граждании Ҷумҳурии Тоҷикистон дар масъалаи мақому манзалати прокурор бар хилофи меъёрҳои Конститутсияи кишварамон аст.
Афзун аз ин, дар асоси тағйироту иловаҳое, ки 31.12.2008 ба Қонуни конститутсионии Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи мақомоти прокуратураи Ҷумҳурии Тоҷикистон» ворид карда шудааст, дар моддаи 37 вожаи нав — «шикоят»-и прокурор пайдо шудааст, ки аз мантиқ дур аст. Барои боз ҳам равшанӣ андохтан ба қисми дуюми моддаи 37 рӯ меоварем:
«Ёрдамчии прокурор, прокурори раёсат ва шӯъба метавонад фақат оид ба парвандае, ки дар баррасии он иштирок кардааст, эътироз ва шикоят оварад».
Дар ин ҷо мушаххас зикр нашудааст, ки баррасии кадом навъи парванда ва аз тарафи кӣ ва дар куҷо баррасӣ шудани парванда, ба кадом намуди санадҳо эътироз ва шикоят овардан, аз тарафи кӣ содир шудани он санадҳо дар назар аст. Агарчи бо назардошти моҳияти қисми якуми моддаи 37 ба хулосае омадан мумкин аст, ки манзур баррасии судии парвандаҳои гражданӣ ва иқтисодӣ ва эътирозу шикоят овардан ба ҳалнома, таъинот, фармон ва қарорҳои суд мебошад.
Аз муқаррароти моддаи 2 Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи муроҷиатҳои шаҳрвандон» бармеояд, ки «шикоят»- муроҷиатест бо талаби барқарор намудани ҳуқуқу манфиатҳои қонунӣ, ки аз амал, беамалӣ ё бо қарорҳои мақомоти давлатӣ, иттиҳодияҳои ҷамъиятӣ, корхонаҳо, муассисаҳо, ташкилотҳо, сарфи назар аз шакли моликият, инчунин шахсони мансабдор вайрон карда шудааст. Яъне, шикоят асосан махсусияти шаҳрванд аст ва набояд ба прокурор муносиб дониста шавад. Қаблан низ ҳамин хел тартибе роиҷ буд, ки прокурор ба санадҳои ғайриқонунии суд эътирози хусусӣ, эътирози кассатсионӣ ва эътирози назоратӣ меовард ва аз нигоҳи мо ин мавқеъ дурусттар буд. Вале афсӯс, ки қонунгузор назари дигаре дорад.
Қисми якуми моддаи 38 Қонуни конститутсионии мазкур нодуруст эҷод шуда, ҳамон вақт маъно пайдо мекунад, ки агар калимаҳои «қарорҳое, ки» ба калимаи «қарорҳо» иваз карда шаванд. Дар моддаи 45 бошад, калимаи «тавқифгоҳ» дар шакли нодуруст «тавфқифгоҳ» ва «тавфқивгоҳ» навишта шудааст, ки ислоҳсозии он айни муддаост.
Таассуфовар аст, ки вақтҳои охир ҳангоми таҳияи қавонин дар кор фармудани истилоҳҳои ҳуқуқӣ ба иштибоҳҳои дағал роҳ дода мешавад. Масалан, дар қонунгузории шӯравӣ калимаҳои русии «обыск» ба тоҷикӣ кофтуков ва «розыск» — ҷустуҷӯ тарҷума шуда буданд, яъне байни онҳо тафовут гузошта шуда буд. Имрӯз бошад, дар қонунгузории ҷорӣ, ҳатто Кодекси мурофиавии ҷиноятии Ҷумҳури Тоҷикистон, ки ба тозагӣ рӯи кор омад, ба калимаи русии «розыск» гоҳ «кофтуков» ва гоҳе дигар «ҷустуҷӯ» муодил дониста шудааст. Дар ҳамин радиф, ба мақсад мувофиқ мебуд, агар дар моддаи 47 Қонуни конститутсионии мазбур калимаи «кофтуков» ба калимаи «ҷустуҷӯ» иваз карда мешуд.
Агар дурусттар таваҷҷӯҳ намоем, дар моддаи 49 Қонуни конститутсионии номбурда ҷумлаҳо аз нигоҳи услуб ғалат баён шудаанд:
«Прокурори генералии Ҷумҳурии Тоҷикистон ҳангоми ҳамкории байналмилалӣ ҳуқуқи ваколатҳои пешбиникардаи қонунҳои Ҷумҳурии Тоҷикистон ва санадҳои ҳуқуқии байналмилалиеро, ки онҳоро Ҷумҳурии Тоҷикистон эътироф кардааст, дар ҳалли масъалаҳои зерин истифода мебарад:
— лоиҳаи барномаҳои байнидавлатии чорабиниҳоро дар мубориза бо ҷинояти муташаккилона ва дигар намудҳои ҷиноятҳои хавфнок дар ҳудуди давлатҳои ҳамкорикунанда таҳия мекунад, дар иҷрои чунин барномаҳо ширкат меварзад;
— гузаронидани амалиёти муштарак ва бомувофиқаи тафтишотӣ ва дигар чорабиниҳоро оид ба тафтишот ва пешгирии ҷиноятҳо дар ҳудуди мамлакатҳои ҳамкорикунанда ташкил менамояд ё ба он ёрӣ мерасонад;
— кӯмаки бевоситаи ахборотӣ, ташкилӣ, ҳуқуқӣ ва дигар ёрии пешбиникардаи қонун ё шартномаи байналмилалиро ба мақомоти ҳифзи ҳуқуқи мамлакатҳои ҳамкорикунанда барои пешгирӣ ва ошкор кардани ҷиноятҳо, ҷустуҷӯи ҷинояткорон, иҷрои ҷазо ташкил менамояд ё амалӣ мегардонад;
— дар тайёр кардани кадрҳои мақомоти прокуратура ва гузаронидани тадқиқоти илмӣ дар соҳаи мубориза бо ҷинояткорӣ, ҳимояи ҳуқуқ ва озодии инсон ва шаҳрванд кӯмак мерасонад ва кӯмак мегирад;
— дар фаъолияти ташкилотҳои байналмилалии прокурорҳо иштирок мекунад;
— доир ба лоиҳаҳои шартномаҳои байналмилалӣ, инчунин дар бораи тағйиру иловаҳо ба шартномаҳои амалкунанда пешниҳодҳо таҳия менамояд;
— дигар ваколатҳоро, ки қонунгузории Ҷумҳурии Тоҷикистон ва санадҳои байналмилалии эътирофкардаи Ҷумҳурии Тоҷикистон пешбинӣ кардаанд, иҷро менамояд».
Аз ин рӯ, таҷдиди назар ва дар шакли зерин ифода намудани моддаи 49-ро зарур мешуморем:
«Прокурори генералии Ҷумҳурии Тоҷикистон ҳангоми ҳамкории байналмилалӣ ҳуқуқу ваколатҳои пешбиникардаи қонунҳои Ҷумҳурии Тоҷикистон ва санадҳои ҳуқуқии байналмилалиеро, ки онҳоро Ҷумҳурии Тоҷикистон эътироф кардааст, дар ҳалли масъалаҳои зерин истифода мебарад:
— таҳия кардани лоиҳаи барномаҳои байнидавлатии чорабиниҳо дар мубориза бо ҷинояти муташаккилона ва дигар намудҳои ҷиноятҳои хавфнок дар ҳудуди давлатҳои ҳамкорикунанда, ширкат дар иҷрои чунин барномаҳо;
— ташкилу мусоидат намудан ба гузаронидани амалиёти муштарак ва бомувофиқаи тафтишотӣ ва дигар чорабиниҳо оид ба тафтишот ва пешгирии ҷиноятҳо дар ҳудуди мамлакатҳои ҳамкорикунанда;
— ташкил ва амалӣ гардонидани кӯмаки бевоситаи иттилоотӣ, ташкилӣ, ҳуқуқӣ ва дигар ёрии пешбиникардаи қонун ё шартномаи байналмилалӣ ба мақомоти ҳифзи ҳуқуқи мамлакатҳои ҳамкорикунанда барои пешгирӣ ва ошкор кардани ҷиноятҳо, ҷустуҷӯи ҷинояткорон ва иҷрои ҷазо;
— кӯмак расонидан ва кӯмак гирифтан дар тайёр кардани кадрҳои мақомоти прокуратура ва гузаронидани тадқиқоти илмӣ дар соҳаи мубориза бо ҷинояткорӣ, ҳимояи ҳуқуқ ва озодии инсон ва шаҳрванд;
— иштирок кардан дар фаъолияти ташкилотҳои байналмилалии прокурорҳо;
— таҳия намудани пешниҳодҳо доир ба лоиҳаҳои шартномаҳои байналмилалӣ, инчунин дар бораи тағйиру иловаҳо ба шартномаҳои амалкунанда;
— иҷро намудани дигар ваколатҳое, ки қонунгузории Ҷумҳурии Тоҷикистон ва санадҳои байналмилалии эътирофкардаи Ҷумҳурии Тоҷикистон пешбинӣ кардаанд».
Тибқи талаби моддаи 53 Қонуни конститутсионии мазкур «ба вазифаи прокурори Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон, прокурорҳои вилоятҳо, прокурори шаҳри Душанбе, прокурори нақлиёти Тоҷикистон шахсоне таъин карда мешаванд, ки синнашон аз 30 кам набошад ва дар мақомоти прокуратура камаш 10 сол собиқаи корӣ дошта бошанд, ки аз он 5 сол дар вазифаи прокурори ноҳия ё шаҳр кор карда бошанд».

Дар ин маврид дар қонуни қаблӣ, яъне Қонуни конститутсионии Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи мақомоти прокуратураи Ҷумҳурии Тоҷикистон» аз 11-уми марти соли 1996 меъёри маҳдудият андаке гунаи дигар дошт, ки «… синнашон аз 30 камтар набошад ва дар мақомоти прокуратура камаш 10 сол собиқаи кор дошта, ё камаш 5 сол дар вазифаи прокурори ноҳия ё шаҳр кор карда бошанд».
Тазаккур мебояд, ки қонуни қаблӣ ба ҳар сурат одилона буд. Вале қонуни амалкунанда бо он ҷиҳат, ки шарт гузоштааст «агар 5 сол дар вазифаи прокурори ноҳия ё шаҳр кор карда бошанд», бе ягон шакку райб ниёзҳои иддае соҳибкасбонро бароварда нахоҳад кард. Эҳтимол меравад ин тарҳ аз тарафи ашхосе поярезӣ шуда, ки дар аснои таҳияи қонун маҳдудаи мазкурро убур карда буданд ва ба вазоифи номбурда талош меварзиданд. Чунин кор гирифтан бошад, муроқибатро суст карда, ба доираи муайяни ашхос имкони зиёда фароҳам меовард. Каминаро он тарҳ, ки 5 сол собиқаи кории прокурори ноҳия ё шаҳр дошта бошад, бо он ҷиҳат мақбул нест, ки ин шарт барои як зумра касоне ки дар воқеъ қобилиятноканд ва барои вазифаи прокурори вилоят таъин шудан арзандаанд, садде эҷод месозад. Дар ин шакле, ки қонун алъон раво медонад, барои мисол, сардорони шӯъбаи прокуратураи вилоят, муовинони прокурори вилоят, сардорони шӯъбаю раёсатҳои Прокуратураи генералӣ, ёрдамчиёни Прокурори генералӣ, муовинони Прокурори генералӣ ва ҳатто худи Прокурори генералӣ (агар ба вазифаи пасттар таъин кардани ӯ лозим дониста шавад) дар мавриде ки 5 сол собиқаи кории прокурори ноҳия ва ё шаҳр надошта бошанд, агарчи воқеан муносиб бошанд ҳам, ба вазифаҳои прокурори Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон, прокурори вилоят, прокурори шаҳри Душанбе, прокурори нақлиёти Тоҷикистон таъин шуданашон мумтанеъ аст.
Аз ин хотир, ба пиндошти мо агар муқаррароти дар боло зикрёфтаи моддаи 53 ба тариқи зайл ифода мегашт, мақбултар буд: «ба вазифаи прокурори Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон, прокурорҳои вилоятҳо, прокурори шаҳри Душанбе, прокурори нақлиёти Тоҷикистон шахсоне таъин карда мешаванд, ки синнашон аз 30 кам набошад ва дар мақомоти прокуратура камаш 10 сол собиқаи корӣ дошта бошанд, ки аз он 5 солро вазифаҳои роҳбарикунанда ташкил диҳад».
То 19.05.2009, яъне он замоне, ки ба Қонуни конститутсионии Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи мақомоти прокуратураи Ҷумҳурии Тоҷикистон» тағйироту иловаҳо ворид карда шуд, нисбат ба прокурор ва муфаттиши прокуратура танҳо Прокурори генералӣ ҳақ дошт, ки парвандаи ҷиноятӣ оғоз кунад. Чуноне коршиносон ҳадс мезананд, ба ин ҳақ даст надоштани дигар ашхоси мансабдори баландпоя барои прокуророн дахлнопазирии мутлақро эҳдо карда буд. Вале набояд ин тавр мебуд, зеро дахлнопазирии кулл имкон намедод мақомоте, ки алайҳи фасод мубориза мебаранд, вазифаҳои хешро ба таври комил иҷро намоянд. Аз ин ҷост, ки ба Қонуни конститутсионии мазкур тағйирот ворид карда шуда, аз он баъд ба директори Агентии назорати давлатии молиявӣ ва мубориза бо коррупсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон низ ҳуқуқ дода шуд, ки оид ба ҷиноятҳои дорои хусусияти коррупсионӣ ва ҷиноятҳои марбут ба андоз нисбат ба прокуророн парвандаи ҷиноятӣ оғоз намояд.
Ин тағйирот дар байни ҳуқуқшиносон, ба вижа кормандони прокуратура сару садоҳои зиёдеро баланд кард, ки гӯё ин иқдом амали нодурусте буд аз ҷониби мақоми қонунгузор. Вале ба пиндошти банда бо назардошти принсипи худнигаҳдорӣ ва муқовимат, ки аз аносири давлати ҳуқуқбунёду демократӣ аст, ин тағйироти ба қонун воридгашта воқеъбинона буд. Зеро дахлнопазирии мутлақ дар ҳар доира эҳтимолан метавонад ҳомили худкомагӣ, сӯйистифода аз мансаб ва фасод барин зуҳуроти манфӣ гардад. Аз ин лиҳоз, ба тағйироти воридшуда эътимод бастан ва онро пазируфтан ба манфиати кор аст.
Дар баробари ин, чун доираи таҳлили қонунҳоеро, ки аз ҷониби мақоми қонунгузор қабул гаштаанд, васеътар гирем, бармало эҳсос мегардад, ки эътирози кормандони прокуратура низ беҷо нест. Ҳамакнун як қатор қонунҳое рӯйи кор омадаанд, ки бар хилофи талаботи Конститутсияи Тоҷикистон ва Қонуни конститутсионии мазбур салоҳияти прокуратураро новобаста ба он ки ягона мақоме ҳаст, ки иҷрою риояи қонунро назорат мебарад, рӯйирост маҳдуд сохтаанд. Масалан, дар моддаи 31 Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи Агентии назорати давлатии молиявӣ ва мубориза бо коррупсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон» муқаррароти зерин ба тасвиб расид:
«Парвандаи ҷиноятӣ нисбати корманди мақомоти Агентӣ оиди ҷиноятҳои коррупсионӣ, иқтисодии хусусияти коррупсионидошта ва ҷиноятҳои ба андоз алоқаманд, танҳо аз тарафи суд ва Директори Агентии назорати давлатии молиявӣ ва мубориза бо коррупсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон оғоз карда мешавад. Аз рӯйи чунин маводҳо нисбати корманди Агентӣ баъди аз ҷониби Директори Агентӣ рад карда шудани оғози парвандаи ҷиноятӣ мақомоти таҳқиқ, тафтишот ё прокурор метавонанд оид ба масъалаи мазкур ба суд муроҷиат намоянд ва суд бо тартиби муқаррарнамудаи қонунгузории Ҷумҳурии Тоҷикистон масъалаи оғози парвандаи ҷиноятиро баррасӣ менамояд. (ҚҶТ аз 19.05.09 сол №516) Тафтиши ин гуна парвандаҳои ҷиноятӣ аз тарафи муфаттишони мақомоти назорати давлатии молиявӣ ва мубориза бо коррупсия гузаронида мешавад».
Аз ин ҷо, чӣ хеле ки бармеояд, ба прокурор ҳақ дода нашудааст, ки нисбати корманди мақомоти Агентӣ оид ба ҷиноятҳои коррупсионӣ парвандаи ҷиноятӣ оғоз намояд. Яқин аст, ки муқаррароти зикршуда ягон мантиқ надорад. Худ қазоват кунед, тибқи қонунгузории мурофиавии ҷиноятӣ прокурор ҳақ дорад ба асоснокии оғози парвандаи ҷиноятӣ, сарфи назар аз он ки аз тарафи кадом шахси мансабдоре ва ё мақоме қабул шудааст (ба истиснои суд), баҳо диҳад ва қарори оғози парвандаи ҷиноятиро дар сурати ғайриқонунӣ будан бекор кунад. Биёед, ба жарфои мантиқ меравем. Чун прокурор ҳақ дорад, ки қарори аз тарафи масъулини мақомоти Агентӣ оид ба оғози парвандаи ҷиноятӣ қабулшударо бекор кунад, дар сурате ки бекор кардан маънои қудрати зиёдтар аз оғоз карданро дорад, дар кадом ченак меғунҷад он нукта, ки ҳуқуқи прокурорро дар масъалаи оғоз кардани парвандаи ҷиноятӣ нисбати корманди мақомоти Агентӣ вобаста ба ҷиноятҳои коррупсионӣ маҳдуд созем?! Магар мо фаромӯш кардаем, ки тибқи Конститутсияи Тоҷикистон назорати риояи дақиқ ва иҷрои якхелаи қонунҳо маҳз аз тарафи прокурор ба амал бароварда мешавад. Агар равшантар баён созем, дар он мавриде ки ба риояи қонун оид ба асоснок оғоз карда шудани парвандаи ҷиноятӣ назорат мебарад, магар прокурорро дар як ҷабҳаи назоратиаш аз ҳуқуқи конститутсиониаш маҳрум сохтан мунсифона, одилона, фаҳми мантиқона ва қонуншиносона аст? Албатта не! Магар ин тавҳини ҳайсияту манзалати прокурор дар масири таърихи вуҷудаш нест?!
Аз тарафи дигар ба суд ҳуқуқи оғози парвандаи ҷиноятӣ нисбати кормандони Агентиро оид ба ҷиноятҳои коррупсионӣ додан комилан аз мантиқ орист. Охир, суд мақомотест, ки асосан бо моҳиятан баррасӣ кардани парвандаи ҷиноятӣ адолати судиро ба амал мебарорад. Чӣ хел мақомоти дахлдор маводҳои ҷамъовардаро нисбати корманди Агентӣ барои танҳо оғоз кардани парвандаи ҷиноятӣ ва баъдан бошад, аз тарафи суд оғоз кардану боз барои пешбурди тафтиш ба Агентӣ фиристодан пешниҳод месозанд?! Чунин тартиби оғози парвандаи ҷиноятӣ хоси табиати суд нест ва амалия ҳам ин нуктаро собит кардааст. Агар ба Кодекси мурофиавии ҷиноятии Федератсияи Русия назар назар афканем (моддаи 29), суд салоҳияти оғози парвандаи ҷиноятиро надорад. Вале мо чунин салоҳиятро ба суд муносиб донистаем. Куҷост мантиқ? Ин ҳам дар ҳолест, ки қонунгузории мурофиавии ҷиноятии кишварамон эълом доштааст, ки суд ҳуқуқи пешбурди таъқиби ҷиноятӣ надорад. Пас таъқиби ҷиноятӣ чист? Таъқиби ҷиноятӣ — ин фаъолиятест, ки аз тарафи мақомоти таҳқиқ, тафтишот ва прокуратура бо мақсади ифшо сохтани гуноҳ пеш бурда мешавад. Вай аз лаҳзаи оғози парвандаи ҷиноятӣ шурӯъ шуда, дар вақти қатъи парвандаи ҷиноятӣ ва ё баровардани ҳукм хотима меёбад. Зимнан андешае тасаллут меёбад, ки аз нигоҳи мантиқ ҳатто агар суд ҳини баррасии парванда дар кирдори ин ё он шахс аломатҳои ҷиноятро ошкор месозад, бояд маводи дахлдорро барои ҳалли масъалаи оғози парвандаи ҷиноятӣ аз рӯи салоҳият ба мақомоти пешбурди таъқиби ҷиноятӣ ирсол намояд. Вале мо қонунгузории мурофиавии ҷиноятиамонро чӣ сон поярезӣ кардем? Ин суоли матраҳ аст.
Бо назардошти навиштаҳои боло, умедворем, ки Қонуни конститутсионии Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи мақомоти прокуратураи Ҷумҳурии Тоҷикистон» ва соири қавонине, ки ба салоҳияти прокурор иртибот доранд, аз тарафи Маҷлиси намояндагони тозаинтихоб аз диди мантиқи комил, воқеияти ҳаёти ҷомеаи мо, дарки амалияи пешқадам ва дастовардҳои беназири таърихии мақомоти прокуратура таҷдиди назар мешаванд.

Дар ин маврид дар қонуни қаблӣ, яъне Қонуни конститутсионии Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи мақомоти прокуратураи Ҷумҳурии Тоҷикистон» аз 11-уми марти соли 1996 меъёри маҳдудият андаке гунаи дигар дошт, ки «… синнашон аз 30 камтар набошад ва дар мақомоти прокуратура камаш 10 сол собиқаи кор дошта, ё камаш 5 сол дар вазифаи прокурори ноҳия ё шаҳр кор карда бошанд».
Тазаккур мебояд, ки қонуни қаблӣ ба ҳар сурат одилона буд. Вале қонуни амалкунанда бо он ҷиҳат, ки шарт гузоштааст «агар 5 сол дар вазифаи прокурори ноҳия ё шаҳр кор карда бошанд», бе ягон шакку райб ниёзҳои иддае соҳибкасбонро бароварда нахоҳад кард. Эҳтимол меравад ин тарҳ аз тарафи ашхосе поярезӣ шуда, ки дар аснои таҳияи қонун маҳдудаи мазкурро убур карда буданд ва ба вазоифи номбурда талош меварзиданд. Чунин кор гирифтан бошад, муроқибатро суст карда, ба доираи муайяни ашхос имкони зиёда фароҳам меовард. Каминаро он тарҳ, ки 5 сол собиқаи кории прокурори ноҳия ё шаҳр дошта бошад, бо он ҷиҳат мақбул нест, ки ин шарт барои як зумра касоне ки дар воқеъ қобилиятноканд ва барои вазифаи прокурори вилоят таъин шудан арзандаанд, садде эҷод месозад. Дар ин шакле, ки қонун алъон раво медонад, барои мисол, сардорони шӯъбаи прокуратураи вилоят, муовинони прокурори вилоят, сардорони шӯъбаю раёсатҳои Прокуратураи генералӣ, ёрдамчиёни Прокурори генералӣ, муовинони Прокурори генералӣ ва ҳатто худи Прокурори генералӣ (агар ба вазифаи пасттар таъин кардани ӯ лозим дониста шавад) дар мавриде ки 5 сол собиқаи кории прокурори ноҳия ва ё шаҳр надошта бошанд, агарчи воқеан муносиб бошанд ҳам, ба вазифаҳои прокурори Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон, прокурори вилоят, прокурори шаҳри Душанбе, прокурори нақлиёти Тоҷикистон таъин шуданашон мумтанеъ аст.
Аз ин хотир, ба пиндошти мо агар муқаррароти дар боло зикрёфтаи моддаи 53 ба тариқи зайл ифода мегашт, мақбултар буд: «ба вазифаи прокурори Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон, прокурорҳои вилоятҳо, прокурори шаҳри Душанбе, прокурори нақлиёти Тоҷикистон шахсоне таъин карда мешаванд, ки синнашон аз 30 кам набошад ва дар мақомоти прокуратура камаш 10 сол собиқаи корӣ дошта бошанд, ки аз он 5 солро вазифаҳои роҳбарикунанда ташкил диҳад».
То 19.05.2009, яъне он замоне, ки ба Қонуни конститутсионии Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи мақомоти прокуратураи Ҷумҳурии Тоҷикистон» тағйироту иловаҳо ворид карда шуд, нисбат ба прокурор ва муфаттиши прокуратура танҳо Прокурори генералӣ ҳақ дошт, ки парвандаи ҷиноятӣ оғоз кунад. Чуноне коршиносон ҳадс мезананд, ба ин ҳақ даст надоштани дигар ашхоси мансабдори баландпоя барои прокуророн дахлнопазирии мутлақро эҳдо карда буд. Вале набояд ин тавр мебуд, зеро дахлнопазирии кулл имкон намедод мақомоте, ки алайҳи фасод мубориза мебаранд, вазифаҳои хешро ба таври комил иҷро намоянд. Аз ин ҷост, ки ба Қонуни конститутсионии мазкур тағйирот ворид карда шуда, аз он баъд ба директори Агентии назорати давлатии молиявӣ ва мубориза бо коррупсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон низ ҳуқуқ дода шуд, ки оид ба ҷиноятҳои дорои хусусияти коррупсионӣ ва ҷиноятҳои марбут ба андоз нисбат ба прокуророн парвандаи ҷиноятӣ оғоз намояд.
Ин тағйирот дар байни ҳуқуқшиносон, ба вижа кормандони прокуратура сару садоҳои зиёдеро баланд кард, ки гӯё ин иқдом амали нодурусте буд аз ҷониби мақоми қонунгузор. Вале ба пиндошти банда бо назардошти принсипи худнигаҳдорӣ ва муқовимат, ки аз аносири давлати ҳуқуқбунёду демократӣ аст, ин тағйироти ба қонун воридгашта воқеъбинона буд. Зеро дахлнопазирии мутлақ дар ҳар доира эҳтимолан метавонад ҳомили худкомагӣ, сӯйистифода аз мансаб ва фасод барин зуҳуроти манфӣ гардад. Аз ин лиҳоз, ба тағйироти воридшуда эътимод бастан ва онро пазируфтан ба манфиати кор аст.
Дар баробари ин, чун доираи таҳлили қонунҳоеро, ки аз ҷониби мақоми қонунгузор қабул гаштаанд, васеътар гирем, бармало эҳсос мегардад, ки эътирози кормандони прокуратура низ беҷо нест. Ҳамакнун як қатор қонунҳое рӯйи кор омадаанд, ки бар хилофи талаботи Конститутсияи Тоҷикистон ва Қонуни конститутсионии мазбур салоҳияти прокуратураро новобаста ба он ки ягона мақоме ҳаст, ки иҷрою риояи қонунро назорат мебарад, рӯйирост маҳдуд сохтаанд. Масалан, дар моддаи 31 Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи Агентии назорати давлатии молиявӣ ва мубориза бо коррупсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон» муқаррароти зерин ба тасвиб расид:
«Парвандаи ҷиноятӣ нисбати корманди мақомоти Агентӣ оиди ҷиноятҳои коррупсионӣ, иқтисодии хусусияти коррупсионидошта ва ҷиноятҳои ба андоз алоқаманд, танҳо аз тарафи суд ва Директори Агентии назорати давлатии молиявӣ ва мубориза бо коррупсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон оғоз карда мешавад. Аз рӯйи чунин маводҳо нисбати корманди Агентӣ баъди аз ҷониби Директори Агентӣ рад карда шудани оғози парвандаи ҷиноятӣ мақомоти таҳқиқ, тафтишот ё прокурор метавонанд оид ба масъалаи мазкур ба суд муроҷиат намоянд ва суд бо тартиби муқаррарнамудаи қонунгузории Ҷумҳурии Тоҷикистон масъалаи оғози парвандаи ҷиноятиро баррасӣ менамояд. (ҚҶТ аз 19.05.09 сол №516) Тафтиши ин гуна парвандаҳои ҷиноятӣ аз тарафи муфаттишони мақомоти назорати давлатии молиявӣ ва мубориза бо коррупсия гузаронида мешавад».
Аз ин ҷо, чӣ хеле ки бармеояд, ба прокурор ҳақ дода нашудааст, ки нисбати корманди мақомоти Агентӣ оид ба ҷиноятҳои коррупсионӣ парвандаи ҷиноятӣ оғоз намояд. Яқин аст, ки муқаррароти зикршуда ягон мантиқ надорад. Худ қазоват кунед, тибқи қонунгузории мурофиавии ҷиноятӣ прокурор ҳақ дорад ба асоснокии оғози парвандаи ҷиноятӣ, сарфи назар аз он ки аз тарафи кадом шахси мансабдоре ва ё мақоме қабул шудааст (ба истиснои суд), баҳо диҳад ва қарори оғози парвандаи ҷиноятиро дар сурати ғайриқонунӣ будан бекор кунад. Биёед, ба жарфои мантиқ меравем. Чун прокурор ҳақ дорад, ки қарори аз тарафи масъулини мақомоти Агентӣ оид ба оғози парвандаи ҷиноятӣ қабулшударо бекор кунад, дар сурате ки бекор кардан маънои қудрати зиёдтар аз оғоз карданро дорад, дар кадом ченак меғунҷад он нукта, ки ҳуқуқи прокурорро дар масъалаи оғоз кардани парвандаи ҷиноятӣ нисбати корманди мақомоти Агентӣ вобаста ба ҷиноятҳои коррупсионӣ маҳдуд созем?! Магар мо фаромӯш кардаем, ки тибқи Конститутсияи Тоҷикистон назорати риояи дақиқ ва иҷрои якхелаи қонунҳо маҳз аз тарафи прокурор ба амал бароварда мешавад. Агар равшантар баён созем, дар он мавриде ки ба риояи қонун оид ба асоснок оғоз карда шудани парвандаи ҷиноятӣ назорат мебарад, магар прокурорро дар як ҷабҳаи назоратиаш аз ҳуқуқи конститутсиониаш маҳрум сохтан мунсифона, одилона, фаҳми мантиқона ва қонуншиносона аст? Албатта не! Магар ин тавҳини ҳайсияту манзалати прокурор дар масири таърихи вуҷудаш нест?!
Аз тарафи дигар ба суд ҳуқуқи оғози парвандаи ҷиноятӣ нисбати кормандони Агентиро оид ба ҷиноятҳои коррупсионӣ додан комилан аз мантиқ орист. Охир, суд мақомотест, ки асосан бо моҳиятан баррасӣ кардани парвандаи ҷиноятӣ адолати судиро ба амал мебарорад. Чӣ хел мақомоти дахлдор маводҳои ҷамъовардаро нисбати корманди Агентӣ барои танҳо оғоз кардани парвандаи ҷиноятӣ ва баъдан бошад, аз тарафи суд оғоз кардану боз барои пешбурди тафтиш ба Агентӣ фиристодан пешниҳод месозанд?! Чунин тартиби оғози парвандаи ҷиноятӣ хоси табиати суд нест ва амалия ҳам ин нуктаро собит кардааст. Агар ба Кодекси мурофиавии ҷиноятии Федератсияи Русия назар назар афканем (моддаи 29), суд салоҳияти оғози парвандаи ҷиноятиро надорад. Вале мо чунин салоҳиятро ба суд муносиб донистаем. Куҷост мантиқ? Ин ҳам дар ҳолест, ки қонунгузории мурофиавии ҷиноятии кишварамон эълом доштааст, ки суд ҳуқуқи пешбурди таъқиби ҷиноятӣ надорад. Пас таъқиби ҷиноятӣ чист? Таъқиби ҷиноятӣ — ин фаъолиятест, ки аз тарафи мақомоти таҳқиқ, тафтишот ва прокуратура бо мақсади ифшо сохтани гуноҳ пеш бурда мешавад. Вай аз лаҳзаи оғози парвандаи ҷиноятӣ шурӯъ шуда, дар вақти қатъи парвандаи ҷиноятӣ ва ё баровардани ҳукм хотима меёбад. Зимнан андешае тасаллут меёбад, ки аз нигоҳи мантиқ ҳатто агар суд ҳини баррасии парванда дар кирдори ин ё он шахс аломатҳои ҷиноятро ошкор месозад, бояд маводи дахлдорро барои ҳалли масъалаи оғози парвандаи ҷиноятӣ аз рӯи салоҳият ба мақомоти пешбурди таъқиби ҷиноятӣ ирсол намояд. Вале мо қонунгузории мурофиавии ҷиноятиамонро чӣ сон поярезӣ кардем? Ин суоли матраҳ аст.
Бо назардошти навиштаҳои боло, умедворем, ки Қонуни конститутсионии Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи мақомоти прокуратураи Ҷумҳурии Тоҷикистон» ва соири қавонине, ки ба салоҳияти прокурор иртибот доранд, аз тарафи Маҷлиси намояндагони тозаинтихоб аз диди мантиқи комил, воқеияти ҳаёти ҷомеаи мо, дарки амалияи пешқадам ва дастовардҳои беназири таърихии мақомоти прокуратура таҷдиди назар мешаванд.

У. ОСТОНЗОДА, ҳуқуқшинос

Advertisements
Рубрики:Uncategorized
  1. Комментариев нет.
  1. No trackbacks yet.

Добавить комментарий

Заполните поля или щелкните по значку, чтобы оставить свой комментарий:

Логотип WordPress.com

Для комментария используется ваша учётная запись WordPress.com. Выход / Изменить )

Фотография Twitter

Для комментария используется ваша учётная запись Twitter. Выход / Изменить )

Фотография Facebook

Для комментария используется ваша учётная запись Facebook. Выход / Изменить )

Google+ photo

Для комментария используется ваша учётная запись Google+. Выход / Изменить )

Connecting to %s

%d такие блоггеры, как: